İyi ve Kötü Üzerine

Felsefe ve Din Açısından İyi, Kötü, Cennet, Cehennem

İyi olan iyiliğini çabasına borçlu değildir. Çünkü "iyilik" çaba gerektirecek bir şey olmayıp plansızlıkla bitişiktir. Yani diyebiliriz ki plansız ve çıkarsız yapılan iyilik, saf bir iyiye işarettir. Saf bir "iyi" de her zaman suiistimale açık potansiyel bir budaladır ve hiç kimse ömrünün sonuna kadar duru bir iyilik timsali olarak kalamaz.

İyi olan kişi, eylemlerini sorgulamaya başlayıp planlamaya başladığında çıkara bitişik bir hale gelir. Kendisi için iyi olan bir eylem, bir başkası için kötü olabilir ama her insan kendi Ben'inde iyidir. İnsanı insan kılan da zaten iyiliği ve kötülüğü tek bir vücutta toplaması değil midir?

En büyük suçlular bile eylemlerinin arkasından haklı gerekçeler göstermezler mi?

Mesela insana secde etmeyen "şeytan" kötülüğün sembolü olmuştur. Oysa şeytan, kendi Ben'inde iyidir ve haklıdır. Kendi Ben'ine olan tutkusundan sebeple insanı kaderine ortak eder. Çaba gerektirmeden yaşadığı cennette mutlu, saf ve itaatkâr olan insanın aklını çelerek yapar bunu. Artık insan, iyiliklerini planlamalı ve adımlarını dikkatli atmalıdır. Çünkü varlığa geldiği anda dünyadaki tüm eylemlerini hesaplı atmakla zorunlu kılınmıştır. İnsan eylemleriyle bu dünyada cennet ve cehennemi yaratarak bilir öte dünyadakini…

Peygamberler varolur toplumları uçlardan alıkoymak için. Uçlarda olmanın toplumları felakete sürüklediği telkin edilir. Toplumun belli bir adet gelenek ve göreneklerinden hangisinin ahlaklı, hangisinin ahlaksız olduğunu belirler. Ahlaksız bir eylem kötüdür, ahlaklı bir eylem iyidir. İşte bu noktada peygamberler gelenek ve göreneklerde seçmeci davranarak toplumların alışkanlıklarından bir kısmını söküp atarken bir kısmının devamını telkin eder. Bir adam peygambere gider ve "hangi eylemi yapmam doğrudur?" der. Peygamber, toplumun gelenek ve göreneklerinden yararlanarak üzerine yeni bir yorum katarak bireyi ve toplumu iyi olduğuna kanaat getirdiği davranışa yönlendirir.

Oysa aynı soru bir filozofa sorulduğunda filozof, sorunun kapsamını genişleterek. "Doğru Nedir?" sorusunu sorar. Peygamberler neyin doğru neyin yanlış olduğunu seçerken filozof, yanlışın ve doğrunun ne olduğunu sorgulayarak iyi ve kötü hakkındaki inancımızın temellendirilmesini rasyonel bir zeminde sağlar. Nitekim filozof "Sokrates" de yaşadığı topluma ölçülülüğü telkin ederken vahilerle, dogmalarla, gelenek göreneklerle değil, akılsal çıkarımlarla yapar. 

Peygamberler ise duygusal menkıbeler ve ikili güven ekseninde ahlaki normlarını anlatır anlatmasına ama peygamberlerin ardından toplumları uçlara çeken, öte dünyadaki müphem cennet için dünyayı cehenneme çeviren softa kafalarla karşılaşırız. Öyle bir imana sahipler ki; Saraylar, huriler, gılmanlar ve nefsin her buyruğuna amade bir tanrı tasavvuruyla tutunurlar dinin ahlaki normlarına…

imanını düşük zevkler ekseninde belirler, rasyonel çıkarımlar yapanları düşman bellerler. "Annemarie Schimmel" in "Tasavvuf Notları" kitabında Araf’ta ki bir kadından bahseder;

Kadın, bir elinde ateş diğer elinde su ile yürümektedir. "Bu elindekiler ne içindir?" dediklerinde: "su cehennem, ateş cennet içindir" diye yanıtlar. Tıpkı Havva’nın özgürlük ve hakikati idrak etmek için Âdem’e bilgi ağacının meyvesini yedirmesi gibidir yapmak istediği…

Hikâyenin ne denli rasyonel olduğu tartışılır ama doğal olarak softa bir kafanın bu hikâyede anlatılan eylemi kabul etmesi de beklenemez. Çünkü cennet onun düşük zevklerinin meskenidir. Bu dünyada günah addedilen birçok davranışı, günahlardan yalıtılmış bir biçimde yaşayabilme umudu taşımaktadır. Oysa ilk günah da cennette işlenmiştir. Cennet, günahlardan ve kötülüklerden yalıtılmış değildir.

Dergi/Kitap Öneri

*Doğu Batı – Düşünce Dergisi Sayı 4 Etik

*Tasavvuf Notları – Annemarie Schimmel









Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

18.12.25

Resim
Başlıksız Yazılar I S: “A” büyüyor. Çok güzel bir duyguymuş, eşimle kendi kendimize soruyoruz bazen; “A” dünyaya gelmeden biz ne yapıyormuşuz? Günümüzü nasıl dolduruyor muşuz? Bu gerçekten tuhaf bir duygu... Bu arada siz de yok mu bir şey? İ: Bir şey? S: Çocuk işte canım... İ: Olmaması için felsefi ve ekonomik nedenlerimiz var. S: Asıl olan ekonomidir de sen işin felsefesini araya sıkıştırıyormuşsun gibi geliyor bana. İ: Alakası yok. Çocuk sahibi olmayı manasız buluyorum. Hele bir de kırklı yaşlarımıza adım atmaya ramak kala. Bir İnternet geyiğidir muhtemelen, Arthur Schopenhauer’a atfediliyor; “Çocuklarıma bırakacağım yegane miras hiç varolmayacak olmalarıdır.” Oksimoron bir cümle ama düşündürme işlevini ziyadesiyle yerine getiriyor. Sanki varolmak çok matah bir şeymiş gibi ezelden beri kutsanıyor. Halbuki kutsanacak hiçbir yanı yok. Böyle konuştuğumda çocuklara topyekun bir garezim varmış, gıcık oluyormuşum gibi bir algı oluşuyor. Çocukları s...
Devamı

24.12.25

Resim
Başlıksız Yazılar II “ Candide” bir “Voltaire” öyküsüdür. Kitap ismini ana karakterinden alır. Bu hikâyesinde Voltaire, genç ve dünyanın gerçeklerinden habersiz Candide'yi, "Leibniz" felsefesinin temsilcisi Pangloss ve kötümserliğin/kuşkuculuğun temsilcisi filozof Martin ile beraber dünya turuna çıkartır. Saf iyimserlik budalası karakterimiz, yaşadığı acı tecrübeler neticesinde son durağı Türkiye’ye geldiğinde yaşamın ne demek olduğunu öğrenir. Başından geçen onca acıya rağmen hocasının her şeyin iyi olduğu öğretisine büyük bir inançla sadık kalan Candide, bu düşüncesinden Türkiye’de tanıştığı bir çiftçiyle kurduğu diyalogdan etkilenerek "kendi bahçemizi yetiştirmeliyiz" düşüncesine varır. Kendi bahçesini yetiştirmek onu üç büyük kötülükten; can sıkıntısı, ahlaksızlık ve yoksulluktan uzak tutacaktır. Voltaire, Candide öyküsünde temel olarak ereksel, gayeli, amaçlı akıl yürütmeyle alay eder. "Her şeyin bir amacı vardır; o halde her şeyin, en iyi amaç iç...
Devamı

Kara-Filmlere Giden Yol

Resim
Fotoğrafın mucidi  Nicéphore Niepce ’ın mirası sinemanın mucidi  Lumière kardeşlere  ulaştığında kameraya alınmış ilk filmleri kırk beş saniyelik süresiyle fabrikadan çıkan işçileri konu alıyordu. Kardeşlerin çektiği kısa filmler kurgusal bir yapımdan ziyade gündelik yaşamı ele alan belgesel niteliğindeki filmlerden ibaretti.   İlk kurgusal film ise Fransız illüzyonist Georges Méliès tarafından çekilen “ Le Manoir du Diable ” isimli filmdir. Gotik bir hikayenin anlatıldığı yapımda sabit bir kameranın karşısında doğaüstü varlıklara dair yaklaşık üç dakikalık bir illüzyon gösterisi izleriz. Bu film aynı zamanda görsel efektlerin ilk kez kullanıldığı fantastik korku ögeleri barındıran yapım olma özelliğini de taşır.   İlk uzun metrajlı kurgusal film ise Avustralya’lı yönetmen Charles Tait tarafından çekilen “ The Story of the Kelly Gang ” filmidir. Yaklaşık yetmiş dakikalık süresiyle Avustralya’lı kanun kaçağı Ned Kelly ’nin hikayesini anlatır. Bu sessiz filmin i...
Devamı